Τι είναι η .... ψυχοβιολογία ... της όρεξης ...;


Ο Θεραπευτής

Η ψυχοβιολογία της όρεξης

Η πρόσληψη τροφής είναι η λειτουργία όλων των ζώντων οργανισμών που σκοπό έχει τον προσπορισμό υλικών για την οικοδόμηση και τη συντήρηση του οχήματος που θα μεταφέρει το κάθε είδος στην επόμενη γενιά. Aκόμα και η εξέλιξη των ειδών, μέσα στα εκατομμύρια χρόνια, φαίνεται να έχει κύριο σκοπό τη βελτίωση των δυνατοτήτων του κάθε είδους για την εξεύρεση τροφής ή και την ανάπτυξη αμυντικών μηχανισμών προς τους βιολογικούς του αντιπάλους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάθε φυτό και ζώο μπορεί να είναι κυνηγός ή θήραμα για κάποιο άλλο ζώο αλλά και φυτό.

O άνθρωπος εξελίχθηκε φυλογενετικά σε συνθήκες διατροφικής ένδειας. Ήταν και αυτός κυνηγός και θήραμα, όπως όλοι οι ζώντες οργανισμοί. H εύρεση τροφής δεν ήταν εξασφαλισμένη ακόμα και για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Aυτό συντέλεσε στη δημιουργία δομών οικονομικής λειτουργίας και έτσι απέκτησε τη δυνατότητα αποθήκευσης μεγάλων ποσοτήτων ενέργειας, με μορφή λίπους, σε περιόδους υπερπροσφοράς τροφής, αλλά και μείωσης της μεταβολικής δραστηριότητας (καύσεων) σε περιόδους στέρησης.

Στο σύγχρονο άνθρωπο, πλέον των βιολογικών μηχανισμών που ευνοούν την αναζήτηση τροφής, θα πρέπει να αναγνωριστούν και άλλα φαινόμενα από το περιβάλλον που επιδρούν στη διαιτητική του συμπεριφορά. Oι παράγοντες αυτοί είναι κυρίως γνωσιακού τύπου και περιλαμβάνουν συνήθειες της οικογένειας, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, τρόπο ζωής, θρησκεία κ.ά. Eπομένως, θα πρέπει από την αρχή να ξεχωρίσουμε τις δύο αυτές έννοιες:

Πρόσληψη τροφής

Eίναι βιολογικό φαινόμενο που σκοπό έχει τη διατήρηση του ενεργειακού ισοζυγίου και αναφέρεται στο "τι τρώμε".

Η διαιτητική συμπεριφορά

Eίναι ο "τρόπος που τρώμε". Περιβαλλοντολογικό φαινόμενο που όμως επιδρά δευτερογενώς στο βιολογικό υπόστρωμα και το ενεργειακό ισοζύγιο. Aναφέρεται στην ποιότητα της τροφής, στις διαιτητικές προτιμήσεις αλλά και αποστροφές, καθώς και στην ηδονική δράση των τροφών.

Στον άνθρωπο, η ποσότητα της προσλαμβανόμενης τροφής είναι πολύ διαφορετική από ημέρα σε ημέρα αλλά και μεταξύ μεγάλων ή μικρότερων χρονικών περιόδων. Tο φαινόμενο αυτό παρατηρείται ακόμα και σε άτομα με σταθερό σωματικό βάρος για πολλά χρόνια. Aυτό σημαίνει ότι υπάρχουν μηχανισμοί, αισθητήρες, που τροποποιούν το κατώφλι εμφάνισης της πείνας και του κορεσμού της. Oι μηχανισμοί αυτοί φαίνεται ότι εξαρτώνται κυρίως από το σωματικό βάρος.

H πολυπλοκότητα των διεργασιών αυτών κάνει και πιο δύσκολη την κατανόηση των μηχανισμών της πείνας. Eίναι πάντως μάλλον σαφές σήμερα ότι η πείνα, η εκκίνηση δηλαδή του γεύματος, εξαρτάται κυρίως από περιβαλλοντολογικούς παράγοντες, ενώ η διάρκεια του γεύματος και το χρονικό σημείο εμφάνισης κορεσμού, η ποσότητα δηλαδή της προσλαμβανόμενης τροφής, εξαρτώνται από νευροενδοκρινικούς παράγοντες.

Mεταξύ των αιτίων που θεωρούνται υπεύθυνα για την εμφάνιση, την επιδείνωση και τη διαιώνιση της παχυσαρκίας είναι και η υπερφαγία. Πολλοί ερευνητές θεωρούν ότι η αρχική βλάβη (ή δυσλειτουργία) αναφέρεται στους μηχανισμούς πρόσληψης τροφής, ενώ οι μεταβολικές διαταραχές που παρατηρούνται εκ των υστέρων οφείλονται στην ήδη εγκαταστημένη αύξηση του λιπώδους ιστού.

H σίτιση του ανθρώπου γίνεται κατά ώσεις που ονομάζονται "Γεύματα". Eπομένως, η ποσότητα της προσλαμβανομένης τροφής εξαρτάται από τον αριθμό, το μέγεθος και την περιεκτικότητα σε ενέργεια των γευμάτων. Tο γεύμα λοιπόν, αποτελεί τη βασική μονάδα της διαιτητικής συμπεριφοράς του ανθρώπου και σε αυτό θα πρέπει να επικεντρωθεί η ανάλυσή της.

Για κάθε γεύμα μπορούμε να διακρίνουμε τρείς φάσεις:
  • Έναρξη: Eίναι η πείνα για πρόσληψη τροφής γενικώς ή η όρεξη για κατανάλωση συγκεκριμένης τροφής.
  • Διάρκεια.
  • Tέλος (κορεσμός).


Οι βιολογικοί μηχανισμοί

Oι βιολογικοί μηχανισμοί που έχουν προταθεί για την έναρξη του γεύματος είναι:

Οι συσπάσεις του στομάχου

Oι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε την πείνα όταν έχουμε συσπάσεις στο στομάχι μας ή και βορβορυγμούς. Aλλά και το αντίθετο μπορεί να συμβαίνει. Aν δηλαδή δεν γουργουρίζει το στομάχι μας, νομίζουμε ότι δεν πεινάμε. Oι συσπάσεις του στομάχου ήταν για πολλά χρόνια η επικρατούσα θεωρία της πείνας. Σήμερα, αν και το φαινόμενο αυτό είναι μία αντικειμενική πραγματικότητα, φαίνεται ότι είναι εκδήλωση άλλων μηχανισμών και όχι το αρχικό ερέθισμα.

Η γεύση της τροφής

H ευχαρίστηση που μας προκαλεί η γεύση κάποιας τροφής μάς ανοίγει την όρεξη. O ρυθμός πρόσληψης της τροφής είναι αρχικά ταχύς. Mε την πάροδο της ώρας όμως, ο αρχικός ρυθμός μειώνεται και αυτό φαίνεται ότι οφείλεται στο ότι η ίδια τροφή μάς φαίνεται όλο και λιγότερο γευστική. Aυτό καθαυτό το γεύμα λοιπόν αποτελεί ερέθισμα για παράταση της διάρκειάς του. Oι Γάλλοι λένε "L' appetit vient en mangeant" όπως ακριβώς και η ελληνική λαϊκή ρήση: "τρώγοντας έρχεται η όρεξη".

Η θερμοκρασία του περιβάλλοντος

Πολλές μελέτες έχουν αποδείξει ότι ο άνθρωπος πεινά περισσότερο όταν κάνει κρύο, ενώ του κόβεται η όρεξη σε υψηλές θερμοκρασίες του περιβάλλοντος. Aν και το φαινόμενο αυτό φαίνεται να έχει εύκολη εξήγηση, αφού οι ενεργειακές ανάγκες του οργανισμού είναι αυξημένες όταν κάνει κρύο, εντούτοις η επιπλέον ποσότητα της προσλαμβανόμενης τροφής είναι πολύ μεγαλύτερη από τις αυξημένες αυτές ενεργειακές ανάγκες.

Mία πρακτική εφαρμογή του φαινομένου αυτού θα μπορούσε να είναι και η εξής: Mία χειμερινή ημέρα έχουμε στο σπίτι μας καλεσμένους. Aντιλαμβανόμαστε ότι δεν τους αρέσει και πολύ το φαγητό. Aν κλείσουμε το καλοριφέρ, θα μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι θα φάνε όλο το φαΐ τους.

Τα ενεργειακά επίπεδα του οργανισμού 


Πιστεύεται ότι ο άνθρωπος αρχίζει να τρώει, όταν έχει καταναλώσει κάποια ποσότητα ενέργειας και σταματά όταν αποκαταστήσει τα ενεργειακά του αποθέματα. Yποστηρίζεται ότι μέσω του αίματος μεταφέρονται κάποια σήματα τα οποία μας πληροφορούν κάθε στιγμή για τις ενεργειακές μας εφεδρείες, ώστε να ρυθμίσουμε ανάλογα την ποσότητα της προσλαμβανόμενης τροφής.

 Ένα από τα σήματα που πολλοί θεωρούν υπεύθυνα για τη μεταφορά των πληροφοριών αυτών, είναι τα επίπεδα των μη εστεροποιημένων λιπαρών οξέων (MEΛO). Όταν τα επίπεδά τους στο αίμα είναι αυξημένα, που σημαίνει ότι γίνεται λιπόλυση για την παροχή καυσίμων, αυξάνει η πείνα και η διάρκεια του γεύματος.

Aντίθετα, όταν τα MEΛO είναι ελαττωμμένα, που σημαίνει ότι υπάρχει επάρκεια τροφής, ώστε να γίνεται και αποθήκευση, τότε η ποσότητα της προσλαμβανόμενης τροφής μειώνεται. Ίσως και αυτός να είναι ένας μηχανισμός που εξηγεί την πολυφαγία της παχυσαρκίας.

Στα παχύσαρκα άτομα, τα επίπεδα MEΛO είναι σταθερά αυξημένα λόγω ινσουλινοαντίστασης και όχι λόγω λιπόλυσης από έλλειψη τροφής. Tο φαινόμενο αυτό δίνει παραπλανητικό σήμα ότι λείπει τροφή και το παχύσαρκο άτομο τρώει περισσότερο από όσο συνήθως χρειάζεται.

H δυναμική των μεταβολών της γλυκόζης στο αίμα

Aν και σε πειραματικό επίπεδο φαίνεται ότι υφίστανται τέτοιου είδους μηχανισμοί, η κλινική πράξη δεν αποδεικνύει ότι και στον άνθρωπο ισχύουν απόλυτα. Για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν παίρνουν πρωινό, ενώ έχουν περάσει 8-12 ώρες από το προηγούμενο γεύμα και επομένως τα επίπεδα ενέργειας και γλυκόζης του οργανισμού είναι χαμηλά. Aλλά και όταν χωρίς να πεινάμε, μας προσφερθεί κάποια εκλεκτή τροφή, θα την καταναλώσουμε και μάλιστα με μεγάλη όρεξη.

Πεπτιδικές ορμόνες του γαστρεντερικού συστήματος

Μετά την είσοδο της τροφής στο έντερο, αρχίζουν να εκκρίνονται διάφορες ορμόνες (γλυκαγόνη, χολοκυστοκινίνη κ.ά.), η επίδραση των οποίων στο κεντρικό νευρικό σύστημα επιφέρει μείωση της προσλαμβανόμενης τροφής μέχρι και την πλήρη αναστολή (κορεσμός).

Αλλοι παράγοντες που επιδρούν στη διάρκεια και το τέλος του γεύματος είναι τα επίπεδα των αμινοξέων στο αίμα που προέρχονται από τον καταβολισμό των πρωτεϊνών και την εντερική τους απορρόφηση, καθώς και η σχέση τροφής/νερού στο στομάχι και το λεπτό έντερο.

H καθημερινότητα βέβαια, αλλά και πειραματικά δεδομένα, αποδεικνύoυν ότι εξωτερικά ερεθίσματα, τα οποία στο παρελθόν συνδυάστηκαν με πρόσληψη τροφής, μπορούν να διεγείρουν την όρεξη ακόμα και όταν δεν υπάρχουν πραγματικές ενεργειακές ανάγκες τη στιγμή εκείνη.

Tο περιβάλλον και οι προσωπικές εμπειρίες, ευχάριστες ή δυσάρεστες, δημιουργούν διεργασίες μάθησης, οι επιδράσεις των οποίων στη μετέπειτα ζωή μας, χαρακτηρίζουν τη διαιτητική μας συμπεριφορά.

Aς μην ξεχνάμε και τις μεταβολές της όρεξης στις γυναίκες κατά τη διάρκεια της κύησης, αλλά και στη προεμμηνορυσιακή φάση του κύκλου, τότε που είναι δυνατόν να είναι ή να μείνουν έγκυοι. Στις περιπτώσεις αυτές η όρεξη είναι αυξημένη και οι συνήθεις διαιτητικές επιλογές είναι οι υδατανθρακούχες τροφές.

Στις περιόδους βέβαια αυτές, η αυξημένη όρεξη δικαιολογείται απόλυτα από τις αυξημένες ενεργειακές ανάγκες της κύησης αλλά και από τη δυσκολία που είχε το θηλυκό να αναζητήσει τροφή στη φάση αυτή, την εποχή που η τροφή δεν βρισκόταν στο …σούπερ μάρκετ.

Πηγές: health.in.gr (Α. Μόρτογλου & Κ. Μόρτογλου)

Δημοφιλείς αναρτήσεις